Nyeste bilder & video lagt til

Martha &…

Martha & Laurits sitt hus

På bildet ser du tomta der Laurits og Ma...

Ungdomshuset

Ungdomshuset

Her stod ungdomshuset som vart bygd på 1...

De som…

De som døde under fangenskap i Tyskland fra Telavåg

Anfinn Arnesen Midtveit, 47 år Anfi...

Med egne…

Med egne ord

Morten og Åge Telle var 15-åringer ved u...

Krigen i…

Krigen i Telavåg

Tettsted på Sotra ved Bergen som ble jev...

De brente våre gårder

De brente våre gårder - de drepte våre menn.

 

26 april 2000 er det 58 år sidan hendingane som førte til total øydelegging av Tælavåg .

Ei skotveksling mellom to Linge-karar og Gestapo utløyste represaliar mot heile det vesle lokal-samfunnet. Alle bygningar vart raserte,og all vaksne,arbeidsføre menn vart sende til tyske konsentrasjonsleirar der 31 av dei døydde. Alle kvinner, barn og eldre vart også tekne som fangar og internerte i 2 år.

 

 

Desse overgrepa mot heile folket i ei einskild bygd gjer at Tælavåg har sin heilt spesielle plass i norsk krigshistorie. Denne historien har vi ikkje lov til ågløyma.Denne minneskrifta blei laga av Sund kommune til 50 års markeringa av hendingane i Tælavåg.Det er bare utlevert 100 eksemplarar av dette skriftet. Alle er nummererte.

 

" De brente våre gårder de drepte våre menn "

 

Vest i havet ligg bygda, med Nordsjøen som næraste nabo. På dei skrinne knausane har folk klort seg sidan steinalderen. Den strie naturen har herda menneska, men også knytt bygdefolket samam. Det har kome vel med i trengelstider, noko som Tælavåg folket har opplevdi rikeleg mon.

 

I tusen år har det funnet menneske i Tælavåg. Det viser buplassen som er funnet ved sørvestre enden av Lauvatnet. Ein annan buplass, vest for Midttveit, er datert 1500 år tilbake i tid. Ikke rart at menneska slo seg ned nett i Tælavåg, så gode hamnar og fiskeplassar som vi finn her.

 

Gamle papir og bøker viser at den mektige statthaldaren i Noreg. Vincents Lunge, eigde kvalfangsten i Tælavåg i 1535. Det var mykje kvalveiding i bygda i dei tider, og heilt fram til 1896 vart kvalen skoten med forgifta piler. Etter eit dygn vart han harpunert og dregen på land. Dette var god matauk i tillegg til det som kunne vinnast ut frå jorda. Sauene gav kjøt og ull, og kvinnene karda, spann og vov til klede. Det var heile åtte kverner i bygda der bøndene fekk male kornet sitt.

 

Då silde og torskefisket tok til, vart Tælavåg ett av dei store og kjende fiskeværa i fylket. I første delen av vårt hundreår vart mange tælavågingar velstandsfolk. dei dreiv fiske både utanfor stovedøra og langs resten av kysten. Men folket i Tælavåg hadde tidleg forståing for å ta vare på balansen i havet. Allereie på 1800 talet kom det restriksjonar på fangst av småfisk. Vegen kom til Tælavåg rundt den første verdskrigen. Då den andre verdskrigen stod for døra hadde bygda både nytt skulehus, ungdomshus, to butikkar og anløp av rutebåtar. Gardane var velstelde, og hus og naust gode. Fire hundre menneske levde fredelig i lag, utan aning om kva lagnad bygda gjekk i mote.

 

Krigshendingane

" Folket i Tælavåg er gode nordmenn. " Så kort og kontant forklarar Johannes Evensen Hummelsund i bygdebok for Sund korleis det kunne gå til at Tælavåg vart involvert i det illegale Englandsfarten. Det vart eit lagnadstung engasjement; då krigen slutta var 31 mann døde i tysk fangenskap og heile bygda brent ned. Slik hemna den tyske okkupasjonsmakta seg på Tælavåg.

 

Lidingssoga fekk sin opptakt i 1940, like etter at Tyskland gjekk til angrep på Noreg. Mange måtte rømma over til england for å komma seg unna tyskarane, og nokre nordmenn kom tilbake til landet som agentar. Frå engelsk side vart det sendt over våpen, ammunisjon, radioar og anna utstyr til den norkse motstandsrørsla. Ferda over havet var farefull, og mange kom bort undervegs. Farten var sjølvsagt strengt ulovleg - også å hjelpa til at båtar og mannskap kom seg avgårde. " Forbindelse med Tysklands fiender straffes med døden ". var bodskapen som lyste folk i møte fra plakatar som hang over alt. Tælavågingane let seg ikkje skremma. Dei følgde i løynd med på Londom Radio, og hadde teke ait klart standpunkt mot tyskarane og deira medløparar.

 

Tælavåg var på mage måtar ideell for denne typen trafikk til England. Staden låg utanfor allfarveg, og det var sjeldan tyskarar i bygda. Dessutan ville bygdefolket gjerne hjelpa til, både med båtar og pengar. Fram til april 1942 flykta nærare 50 nordmenn til England fra Tælavåg.

 

I april 1942 vart to agentar fra kompani Linge smugla i land i Tælavåg. dei to var Arne Værum og Emil Hvaal. Med seg hadde dei ammunisjon, våpen og sprengstoff, i tillegg til etterspurde matvarer. Linge karane vart haldne skjult hos Lauritz og Martha Telle. Dette vart fort kjent i bygda.

 

Tysk mistanke

Tyskarane hadde allereie mistanke om at eit eller anna føregjekk i Tælavåg og hadde sine spionar ute. Dei snappa opp i nyhende, og Gestapo vart varsla.

 

26. april starta marerittet. Klokka fire om morgonen kom ein snøggåande tysk båt med tolv tyske offiserar og nokre norkse MS.politifolk til Tælavåg, støtta av ein tysk minesveipar med rundt femti mann. Mellom dei tyske offiserane var blant andre den mektige kommandeur und SS Hauptsturmfuhrer Johann Behrens og hans nest-kommanderande, Bertram.

 

Tyskarane omringa Telle sitt hus, og kom seg inn utan at nokon rakk å varsla dei to frå kompani Linge. Den store Telle-familien vart stygt misshandla, både kvinner og menn. Tyskarane for frå rom til rom, og fann Værum og hvaal sovande. Dei to gav seg ikkje utan kamp. Då Værum skulle dra på seg buksa, gjekk han til angrep på den eine gestapisten, vrista fra han våpenet og skaut han. Hvaal fekk tak i ein pistol, og skaut ein annan. Ein tredje vart såra. Under skotvekslinga etterpå vart Værum drepen og Hvaal hardt såra. Dermed var tragedien eit faktum. Nordmenn hadde skote tyske Gestapo-offiserar ! Og ikkje kven som helst. Dei to døde tyskarane var Behrens og Bertram. Dette måtte hemnast. Det uhyggelege og destruktive dramaet som følgde vart sett i scene av sjølvaste Reichskommizar Josef Terboven. Øverstkommanderande i Noreg. Han kom til Tælavåg i eigen person for å sjå til at bygda vart totalt utsletta.

 

Represaliar

Tolv kvinner og menn frå bygda vart straks arresterte og førde til Bergen. Dei kom under streng forhøyr og vart torturerte. Særlig ille gjekk det ut over det eldre ekteparet Lauritz og Martha Telle.

 

Nye store styrkar kom til bugda i dagane etter. Likevel kunne ikkje telavågarane heilt tru at dei skulle straffas for ei skotveksling mellom fiendar. Men der tok dei feil, Tyskarane viste ingen nåde, og for fram på verste vis.

 

30 april, tidleg om morgonen, vart alle menn mellom 15 og 60 år jaga saman og stua i ei løe. Dei 66 mennene sat inne heile dagen utan korkje vått eller tørt, medan tyskarane plasserte spreng- ladningar rundt løa. Mange trudde dette var slutten, og mennene i løa trøysta kvarandre best dei kunne. Men ut på ettermiddagen vart dei jaga ut igjen og oppå ein knaus. Sprengningane av bygda var byrja, og gestapistane ville sjå korleis heimane deira vart øydelagde. Så vart dei førte til Bergen, og internerte på Sandviken skule.

 

Dagen etter kom turen til borna, kvinner og dei gamle. Alle vart stua saman i ungdomshuset. Berre nokre få klesplagg og litt mat fekk dei ta med seg. Den eldste var 93 år gamal og måtte berast på båre - og den yngste berre 12 veker gamal. To dagar satt dei 268 Telavågarane i ungdomshuset og høyrte og såg korleis bygda vart jamna med jorda. Nokre få klarte å stikka seg unna. Så vart dei som var igjen førte til båtar, og etter ei redselnatt kom dei til Bergen.

 

Internering

Kvinner , born og gamle vart først internerte på storetveit skole i Bergen. Her vart dei ei tid prega av sjukdom, uvisse og mismot. Det var okkupasjonsmakta sin tanke at arbeidsføre kvinner skulle sendast austover til arbeid, og at born over sju år skulle plasserast i leirar eller hos " Rett-tenkjande " Nordmenn. Men å skjilja mødre frå borna deira viste seg å skapa store problem for " vernemakta ". det braut ut skarlagensfeber og difteri blant borna. Det vart mykje tautrekking mellom norske legar som var engasjerte i hjelpearbeid i Bergen og.

 

" vernemakta ". etter kortare fråskjilling vart alle samla på Framnes ungdomskule i Hardanger. Her vart dei verande som fangar i to år. Etter ei tid fekk nokre Telavåg-kvinner ta seg arbeid i bygda, og dei eldre vart sette til å spinna og bøta korger. Bygda tok imot dei internerte så godt dei kunne, og ungane treivst retteleg godt. Dåde på storetveit og på Framnes gjorde Raude krossen alt dei kunne for å hjelpa fangane. Sjølv om dei vart motarbeidde og hindra av dei tyske fangevoktarene. " Telavågs-folket er den dag i dag takksamme for alle som prøvde å gje ei handsrekning i denne vanskelige tida. "

 

Sachsenhausen

Mennen fikk ein hardare lagnad. 72 Telavåginga vart etter ein månads opphald i Bergen sende til Grini, og derfra til sachsenhausen konsentrasjonsleir ved Berlin. 31 kom aldrig tilbake. Lauritz Telle og sonen Lars Elias vart igjen på Grini, der lars var avretta i 1943. Som ei siste helsing til faren skreiv han i nytestamentet sitt :

 

" Kjære far ! Kjemp for alt hva du har kjært, dø om så det gjelder, da er livet ei så svært, døden ikke heller ! "

 

For mennene i sachsenhausen vart det første året helvete på jord. Dei svalt og leid vondt, og mange bukka under for dysenteri. Dei fleste av dei 31 som aldrig kom heim at, døydde det første halvåret .

 

Kvinnene på Framnes venta på livstegn fra sine kjære i ein nerveslitande uvisse. 29 gonger den første hausten måtte skule- styrar Sandvoll gå med dødsbodskap til dei som hadde mist mannen eller sonen sin.

 

I 1944 vart dei internerte på Framnes sette fri. 1 år seinare kom mennen som hadde overlevd tida i konsentrasjonsleiren, heim. Men det var ikkje mykje å komma heim til. Kvart einaste hus i Telavåg var rasert bort, kvart eit våningshus, naust og løe var sprengt og brent. Det stod ikkje at så mykje som ei uteløe eller ein skorstein, berre ein kvern langt ute i utmarka. Alle båtar var slepte bort, alle dyr avliva. Det var godt slik Terboven sa, at det ikkje skulle vera stein tilbake på stein i Telavåg.

 

Attreisinga

Bygdefolket fekk ikkje koma heimat før tyskarane hadde kapitulert våren 1945. Dei kom heim til ingenting og trong alt. Telavågsfolket kunne ikkje makte dette åleine.

 

Det var trong for både hjelparar og pengar. Ikkje berre måtte bustader, løer og naust byggjast oppatt. Det måtte også kjøpast nye båtar og reiskap. Skule, bedehus og grendahus skulle også setjast opp.

 

Krigsskade trygda, nasjonalhjelpa og husbanken ytte sitt. I tillegg kom det mykje gåver fra frivillige, for lagnaden for denne bygda ytst på Sotra hadde sendt sjokk-bølger inn i heile det norske folket. Nokre år seinare vart ei skadebot frå tyskland frigjeven, slik at ein del av gjelda till kvar einskild familie kunne betalast.

 

4 år tok det å byggja oppatt Telavåg. Mens såra etter dei kolossale fysiske og psykiske påkjenningane har tronge lengre tid for å gro. Minne sitt att som aldrig kan viskast ut: Bilde fra fangehol, røysta av ein fange som skrik under tortur, smerter etter slag, sorga over dei døde. 34 av Telsvåg sine menn var borte : 31 i tysk fangenskap, 1 på Trandum og 2 i Marinen.

 

Telavågsfolket fekk attende bygda si, men bygda kan aldrig verta den same. Slutt ! ( Skrevet om av Svein G Forland . September 2000 ). Skrevet av nr 51 av 100 utgaver. )

 

Denne teksten er hentet fra Nr 51 tilhører fam: Søyland i Telavåg.

 

Telavåg Online

Share
Joomla 1.6 Templates designed by Joomla Hosting Reviews